Nerki - jak działają? Co im szkodzi?

Nerki są niedużym narządem parzystym, których głównym zadaniem jest filtracja krwi. Potrafią jej przesączyć nawet 1500 litrów na dobę. Jednak nerki nie tylko oczyszczają krew z toksyn. Kontrolują poziom soli mineralnych w organizmie, dbają o zachowanie równowagi kwasowo-zasadowej, utrzymują ciśnienie krwi w normie, czy też aktywnie uczestniczą w produkcji witaminy D3. Jakie jeszcze tajemnice skrywają te narządy o fasolowatym kształcie? 14 marca nerki mają swoje święto jakim jest Światowy Dzień Nerek.

Nerki i ich rola w organizmie

Nerki u człowieka są niewielkim, parzystym narządem który, choć nie zajmuje dużo miejsca, to wykonuje poza filtrowaniem krwi, szereg ważnych funkcji. Wyglądem mogą przypominać fasolkę i są wielkości od 10 do 12 cm. Każda nerka jest połączona moczowodem ze wspólnym pęcherzem moczowym i wraz z cewką moczową, razem tworzą układ moczowy.

Gdzie są nerki? Umiejscowione są one w tylnej części tułowia, poniżej żeber. Dlatego też ból nerek będzie również umiejscowiony w dolnej części pleców. Pacjenci często skarżą się na ten rodzaj bólu, mylnie utożsamiając go z bolącym kręgosłupem czy z bólem mięśni pleców. Anatomia nerki pozwala na wyróżnienie dwóch jej części składowych - kory nerki i rdzenia nerki. Jednak podstawowym elementem strukturalno-funkcjonalnym nerki jest nefron. Każda nerka ma około miliona nefronów.

Jakie funkcje pełnią nerki w organizmie?

• Filtracja krwi - nerki usuwają z organizmu nadmiar wody oraz zbędne produkty przemiany materii.
• Utrzymywanie homeostazy wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej - nerki odpowiadają za utrzymanie odpowiedniej ilości wody w organizmie, ale także rozpuszczonych w niej ważnych mikroelementów jak jony sodu, potasu, fosforu, magnezu czy wapnia.
• Nerki wydzielają ważne dla człowieka hormony jak erytropoetynę (hormon pobudzający produkcję erytrocytów) czy aktywną postać witaminy D (nerki zamieniają nieaktywną formę witaminy D do postaci aktywnej, o czym można poczytać tutaj.
• Nerki wytwarzają hormon bezpośrednio odpowiedzialny za regulację ciśnienia krwi, czyli aldosteron. Wazopresyna (również odpowiedzialna za regulację ciśnienia krwi) jest hormonem produkowanym w podwzgórzu, jednak główne działanie tego związku ma miejsce właśnie w nerkach.

Co szkodzi nerkom?

Czy alkohol i kawa szkodzi nerkom, czy jest to tylko mit? Prawda jest taka, że te produkty stosowane z umiarem nie powinny być nadmiernie szkodliwe. Jednak nadużywane, będą w dłuższej perspektywie uszkadzały nerki. Podobnie jest z solą i cukrem. Szczególnie dbać o nerki powinny osoby chore na nadciśnienie i cukrzycę. Tacy pacjenci muszą stale kontrolować poziom cukru we krwi i poziom ciśnienia krwi. Długotrwałe zaniedbywanie tych chorób, będzie miało negatywny wpływ na nerki, a także na inne narządy.

Istotnym czynnikiem, który uszkadza nerki, są również pewne leki. Szczególnie nefrotoksyczne są inhibitory konwertazy angiotensyny, diuretyki, niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), antybiotyki oraz niektóre leki przeciwnowotworowe. Uważać trzeba także na tak zwane chińskie zioła - niektóre badania wskazują, że nie są one tak bezpieczne jak się powszechnie uważa, a wręcz szkodliwe - szczególnie dla nerek.

Jakie badania wykonać przy chorobie nerek? W większości przypadków wystarczające będzie regularne badanie poziomu kreatyniny w surowicy oraz współczynnika filtracji kłębuszkowej (GFR). Jednym z nowszych i bardziej czułych badań jest lipokaina (NGAL), której wartość odzwierciedla uszkodzenie komórek nabłonka cewek nerkowych.

Jakie dają objawy choroby nerek? Czy objawem choroby nerek jest ból pleców? Niekoniecznie - jest to raczej objaw kamicy nerkowej. O zaburzeniach funkcji nerek mogą świadczyć obrzęki rąk, nóg, zmiana wyglądu i częstotliwości oddawania moczu, nadmierna senność czy brak energii. Jednak niewydolność nerek rozwija się w ukryciu - nie dając początkowo żadnych objawów. Dopiero po jakimś czasie pojawia się chroniczne zmęczenie, problemy z koncentracją, słaby apetyt, skurcze, obrzęki i częste parcie na mocz - szczególnie w nocy. Są to objawy, które mogą sugerować problemy z prawidłowym działaniem nerek i wtedy warto zwrócić się o pomoc do lekarza specjalisty, czyli nefrologa.

Najczęstsze choroby nerek

Nerki posiadają bardzo dużą rezerwę czynnościową. Oznacza to, że uszkodzeniu musi ulec przynajmniej 75% miąższu nerki, by zaczęły się poważniejsze problemy z ich działaniem. Wynika z tego, że człowiek spokojnie może funkcjonować z jedną nerką i wciąż mieć jeszcze pewien zapas potencjału. Jakie są najczęstsze choroby nerek?

Przewlekła Choroba Nerek (PChN)

Jedna z najczęstszych i najgroźniejszych chorób, która dopada nerki to Przewlekła Choroba Nerek. Schorzenie to ma podłoże wieloczynnikowe. Jest to jedna z chorób cywilizacyjnych i może być konsekwencją cukrzycy, czy przewlekłego nadciśnienia. Szacuje się, że na świecie na PchN może chorować nawet 600 milionów osób.

Choroba ta cechuje się powolną i niestety nieodwracalną degradacją funkcji nerek. Początkowo przebiega bezobjawowo. Z czasem może pojawić się niedokrwistość i wtórna nadczynność przytarczyc. W kolejnej fazie choroby pojawiają się nieprawidłowe wartości stężenia kreatyniny i mocznika w surowicy oraz poliuria i nykturia. Ostatnie stadium choroby objawia się nasilonymi nieprawidłowościami ze strony układu sercowo - naczyniowego.

Kamica nerkowa

Kamica nerkowa to kolejna, częsta choroba nerek. Dochodzi do niej, gdy minerały filtrowane przez nerki zbierają się w nierozpuszczalne kryształki i tworzą złogi w postaci kamieni nerkowych. Jednym z bardziej charakterystycznych objawów kamicy nerkowej jest tak zwana kolka nerkowa. Objawia się ona silnym bólem w okolicy lędźwiowej. Jej przyczyną jest przemieszczający się kamień z nerki w kierunku moczowodu. Przyczyną kamicy nerkowej mogą być nieprawidłowości w odprowadzaniu moczu z nerki lub w moczu znajduje się zbyt mało cytrynianów i jonów magnezu, które hamują tworzenie się złogów. Kamicy nerkowej sprzyjają również choroby jak nadczynność przytarczyc czy choroba Leśniowskiego - Crohna, a także przyjmowanie zbyt dużych dawek witaminy C, D oraz preparatów wapnia.

Choroby nerek - leczenie

Jak dobrze dbać o nerki by służyły nam jak najdłużej? Przede wszystkim nie powinniśmy im szkodzić, spożywając obciążające je produkty. Poza tym warto przestrzegać kilku prostych zasad, takich jak:

• picie dużej ilości czystej wody - przynajmniej 1,5 do 2 litrów dziennie, a latem nawet do 3 litrów,
• wprowadzenie do naszego życia minimalnej aktywności fizycznej,
• stosowanie zrównoważonej diety,
• ograniczenie spożywania mocnego alkoholu,
• dbanie o higienę osobistą by zapobiegać ewentualnym zakażeniom układu moczowego,
• utrzymywanie prawidłowego ciśnienia krwi,
• ograniczenie stosowania niezdrowych substancji i używek typu kofeina,
• ograniczenie spożywania soli i cukru,
• warto robić profilaktyczne badania co 2 lub 3 lata, a po ukończeniu 50 roku życia - co roku! (badanie moczu i stężenia kreatyniny we krwi będzie na początku wystarczające),
• warto wprowadzić do swojej diety arbuzy, jabłka, owoce jagodowe, pestki dyni czy pietruszkę - produkty te działają bardzo korzystnie na układ moczowy.

Gdy już wiemy, jak dbać o zdrowe nerki, to warto to robić, gdyż leczenie nerek nie jest prostą sprawą. Zwyczajowo leczenie zależy od przyczyny. Gdy znane jest źródło zaburzeń, to dąży się do jego usunięcia. Leczeniem będzie na przykład usunięcie kamieni nerkowych powodujących ból lub odstawienie nefrotoksycznych leków i zastąpienie ich bezpieczniejszą alternatywą. Ustabilizowanie ciśnienia krwi, czy poziomu cholesterolu i cukru jest również bardzo ważne. Czynniki te mają ogromny wpływ na nerki. W ostatecznym przypadku stosuje się leczenie nerkozastępcze jak dializy czy transplantacje nerek.

Dializy

Jedną z możliwości leczenia w chorobie nerek są dializy zwane inaczej leczeniem nerkozastępczym. Jest to bardzo skuteczna procedura medyczna stosowana w wyspecjalizowanych ośrodkach zwanych stacjami dializ (czasami dializy można wykonywać też w domu). Krew pacjenta jest pompowana do specjalnego urządzenia i tam poddawana filtracji i oczyszczaniu - niemalże jak w prawdziwych nerkach. Dializy niestety są uciążliwe dla pacjenta. Zwykle trwają od 3 do 5 godzin i trzeba je wykonywać nawet 3 razy w tygodniu.

Leczenie nerkozastępcze powinno się rozpocząć, zanim rozwiną się objawy mocznicy i powikłania narządowe (zwykle, gdy GFR wynosi 9–14 ml/min/1,73 m2). Wskazaniem będą objawy mocznicy takie jak: mocznicowe zapalenie osierdzia, mocznicowa skaza krwotoczna, encefalopatia lub neuropatia mocznicowa, przewlekłe nudności i wymioty lub niekontrolowane przewodnienie, nadciśnienie tętnicze, czy niedożywienie białkowo-kaloryczne. Niestety dializom często trzeba się poddawać już do końca życia i wtedy rozwiązaniem może być przeszczep nerki.

Transplantacja nerek

Przeszczep nerek jest jedną z metod leczenia nerkozastępczego. W przypadku udanej transplantacji daje to wysoką skuteczność leczenia, gdyż nowa nerka jest w stanie przejąć wszystkie funkcje, tak samo jak poprzednie, zdrowe nerki. Przeszczepiony narząd musi pochodzić od dawcy o zgodnej grupie krwi i jak najlepszej zgodności antygenów tkankowych, by zminimalizować ryzyko odrzucenia przeszczepu. Pierwszej udanej transplantacji dokonano w Stanach Zjednoczonych w 1954 roku. Z kolei do pierwszej transplantacji nerki w Polsce doszło w Warszawie w 1966 roku. Szacuje się, że aktualnie na całym świecie przeszczepia się około 80 000 nerek rocznie.

Bibliografia:

• A. Jazieniecka-Kiełb, M. Babicki, M. Krajewska, A. Oko, A. Mastalerz-Miga; Przewlekła choroba nerek w praktyce lekarza POZ - diagnostyka, obraz kliniczny,postępowanie; Lekarz POZ; 2022; 2; 105-111
• J. Rai, A. Malalasekera, T. Terry, A. Deane; Nerki i drogi moczowe; Klasyfikacja uszkodzeń nerki Amerykańskiego Towarzystwa Chirurgii Urazowej (AAST); https://gornicki.pl/wp-content/uploads/2018/01/ABC-Ciezkich-urazow_76-83.pdf [data dostępu 04.03.2024]
• E. Król, B. Rutkowski; Przewlekła choroba nerek - klasyfikacja, epidemiologia i diagnostyka; Forum Nefrologiczne; 2008; tom 1; nr 1; 1-6
• A. Woderska-Jasińska, M. Hermanowicz, Z. Włodarczyk; Transplantacja nerki jako metoda leczenia nerkozastępczego pacjenta z przewlekłą chorobą nerek; Innowacje w Pielęgniarstwie i Naukach o Zdrowiu; 2021; 1 (6); 73-83
• A. Hałoń; Zmiany w nerkach w chorobach metabolicznych; Pol. J. Pathol.; 2011; 1; 72-81
• T. C. Evans, P. Capell; Nefropatia cukrzycowa; Diabetologia Praktyczna; 2001; tom 2; nr 1; 15-24
• J. Ficek, J. Chudek; Przewlekła choroba nerek jako czynnik zwiększający ryzyko nefrotoksycznego działania leków oraz metody wykrywania polekowych uszkodzeń nerek; Choroby Serca i Naczyń; 2015; tom 12; nr 4; 233-239

Autor: mgr farm. Wojciech Ziółkowski