Witamina D – słońce w pigułce

Jeszcze kilkanaście lat temu powszechnie uważano, że witaminę D powinno podawać się tylko noworodkom i niemowlakom. Dziś wiemy już, że tak nie jest. Witaminę D powinni brać praktycznie wszyscy, szczególnie jeśli żyje się w Polsce, która nie należy do najbardziej nasłonecznionych regionów świata. O co chodzi w związku witaminy D i słońca? Na co pomaga witamina D i skąd ją czerpać?

Czym jest witamina D

Witamina D to tak naprawdę mieszanina dwóch związków, czyli ergokalcyferolu (witamina D2 obecna głównie w drożdżach i grzybach) oraz cholekalcyferolu (witamina D3 obecna w organizmach zwierzęcych). Są to jednak związki nieaktywne biologicznie. Aby zaczęły działać prawidłowo, muszą przejść odpowiednie przemiany metaboliczne w wątrobie i nerkach. Tam powstaje ostateczny, aktywny metabolit, czyli kalcytriol.

Właściwości witaminy D są szeroko poznane, a i tak wciąż nie wiemy o niej wszystkiego. Związek ten działa przeciwzapalnie, wspomaga wydzielanie insuliny, stymuluje układ immunologiczny, a nawet reguluje ciśnienie krwi. Uważa się także, że odpowiednie stężenie witaminy D we krwi chroni przed niektórymi chorobami cywilizacyjnymi, czy nowotworami- choć rewelacje te są wciąż poddawane licznym badaniom. Główną funkcją witaminy D jest jej ogromny wpływ na gospodarkę wapniowo-fosforanową i utrzymanie prawidłowego działania całego układu mięśniowo-szkieletowego.

Skąd brać witaminę D?

Skąd brać witaminę D? Ze słońca! I nie jest to wcale metafora, gdyż większość zapotrzebowania człowieka na witaminę D pokrywa tak zwana synteza skórna. Otóż pod wpływem promieniowania UVB zachodzi w skórze metabolizm prowitaminy D3 do prewitaminy D3, a ta następnie jest przekształcana pod wpływem ciepła do właściwej witaminy D3. W taki sposób organizm zaspokaja większość zapotrzebowania na ten związek. Reszta powinna być dostarczana w pożywieniu. Gdzie występuje witamina D w największych ilościach? Głównie w tłuszczach, mięsie i rybach, oraz ich przetworach.

Jednak największe źródło witaminy D, czyli synteza skórna w dużej mierze zależy od szerokości geograficznej, na której żyjemy. W Polsce tylko 3 lub 4 miesiące w roku są na tyle dobrze nasłonecznione, by pokryć całkowite zapotrzebowanie na witaminę D. Gdy dołożymy do tego stosowanie kremów z filtrem UV i częste przebywanie w pomieszczeniach zamkniętych, okazuje się, że bardzo ciężko jest utrzymać poziom tej substancji w normie. Dlatego większość populacji w mniejszym lub większym stopniu cierpi na niedobory witaminy D.

Trzeba także pamiętać o grupie osób cierpiących na niewydolność nerek. By witamina D była aktywna w organizmie, musi przejść dodatkowe przemiany metaboliczne, które odbywają się w nerkach i wątrobie. W przypadku osób chorych na niewydolność nerek suplementacja witaminą D będzie po prostu nieskuteczna, gdyż nerki nie będą w stanie zamienić tej witaminy w jej aktywną formę. Osoby takie muszą spożywać więc preparaty zawierające witaminę D w jej aktywnej postaci zwanej alfakalcydolem.

Za co odpowiada witamina D?

Na co działa witamina D? Główną funkcją tej substancji jest zwiększenie wchłaniania wapnia i fosforanów w jelicie, oraz pomoc w mineralizacji kości- szczególnie nowo powstałej. Dlatego tak ważna jest suplementacja witaminą D u małych dzieci, których organizmy, a w tym kości, bardzo szybko rosną. Ponadto pacjenci, którzy zażywają regularnie tą witaminę, są mniej zagrożeni przez choroby sercowo-naczyniowe, cukrzycę czy choroby autoimmunologiczne. U takich ludzi zwiększa się także siła mięśni szkieletowych, a to jest szczególnie istotne u pacjentów geriatrycznych. W tej grupie pacjentów dochodzi nie tylko do osłabienia mięśni, ale przede wszystkim są oni bardziej narażeni na złamania kości, oraz choroby układu szkieletowego jak osteoporoza.

Paradoks wapniowy

Osteoporoza to niezwykle groźna choroba, szczególnie w populacji osób starszych, w której dochodzi do zmniejszenia gęstości kości, przez co są bardziej podatne na złamania. Tradycyjnie uważano, że leczenie tej przypadłości powinno polegać między innymi na zwiększeniu podaży wapnia w diecie, który to, jak powszechnie wiadomo jest niezbędny do budowy mocnych kości. Tak zwany paradoks wapniowy udowadnia jednak, że nie jest to takie proste. W niektórych badaniach wykazano, że samo zwiększenie podawania wapnia nie wpływa istotnie na wzrost jego stężenia w kościach. Dopiero odpowiednia podaż witaminy D poprawia wchłanianie tego pierwiastka, oraz dodatkowo poprawia mineralizację kości, a także hamuje resorpcję kości (zmniejszenie jej gęstości).

Skutki niedoborów witaminy D

Szczególnie groźne są efekty niedoborów witaminy D dla dzieci. W skrajnych przypadkach może dojść do krzywicy, zaburzenia wzrostu, zwiększonego ryzyka złamań czy deformacji szkieletu. Głównym objawem niedoborów witaminy D u dorosłych jest wspomniana już osteoporoza jak i osteomalacja. Ponadto u takich pacjentów częściej dochodzi do występowania chorób sercowo-naczyniowych, otyłości, cukrzycy, chorób autoimmunologicznych czy schizofrenii lub depresji.

Dawkowanie witaminy D

Ile dziennie witaminy D powinien spożywać człowiek? Jest to ściśle uzależnione od wieku i stanu zdrowia. Normy spożycia witaminy D wyraża się przy pomocy jednostek międzynarodowych, czyli IU (International Unit).

• Witamina D dla noworodka – przyjmuje się, że noworodek powinien spożywać 400 IU na dobę, o ile nie jest wcześniakiem – wtedy dawka powinna być większa, a określić ją powinien lekarz specjalista
• Witamina D dla niemowląt zależy od dokładnego wieku – do 6 miesiąca życia powinno się podawać 400 IU (tak samo jak u noworodków); po ukończeniu 6 m.ż. niemowlę powinno dostawać od 400 do 600 IU (należy wziąć pod uwagę, czy dziecko nie jest karmione mlekiem modyfikowanym, w którym jest już zawarta pewna ilość witaminy D)
• Witamina D dla dzieci od ukończenia 1 roku życia do 3 r.ż. to 600 IU przez cały rok; od 4 do 10 lat to 600 do 1000 IU na dobę, a od 11 do 18 r.ż. - od 1000 do 2000 IU
• Witamina D dla dorosłych – podobnie jak u nastolatków, jest to między 1000 a 2000 IU dziennie dla osób między 18 a 75 rokiem życia; powyżej tego wieku zalecane jest spożywanie od 2000 do 4000 IU dziennie z uwagi na obniżone wchłanianie z przewodu pokarmowego, oraz zmieniony metabolizm witaminy D w organizmie

Bibliografia:

• P. Ignaczak; Witamina D; Lekarz POZ; 8; 2017; 419-423
• W. Misiorowski; Witamina D- prawda i mity; Lekarz POZ; 1; 2017; 69-72
• L. Napiórkowska, E. Franek; Rola oznaczania witaminy D w praktyce klinicznej; Choroby Serca i Naczyń; 2009; tom 6; nr 4; 203-210
• P. Kmieć, K. Sworczak; Korzyści i zagrożenia wynikające z suplementacji witaminą D; Forum Medycyny Rodzinnej; 2017; tom 11; nr 1; 38-46
• M. Walicka, E. Czerwińska, E. Marcinowska-Suchowierska; Witamina D- wpływ na kość; Postępy Nauk Medycznych; tom XXV; nr 3; 2012; 232-237

Autor: mgr farm. Wojciech Ziółkowski